SPERM ŞEKİL BOZUKLUKLARI (MORFOLOJİ)

SPERM ŞEKİL BOZUKLUKLARI (MORFOLOJİ)

Spermin şekil bozuklukları döllenme kapasitesini azaltabilir; özel laboratuvar teknikleriyle başarı artırılabilir.

SPERM ŞEKİL BOZUKLUKLARI (TERATOZOOSPERMİ)

Sperm şekil bozuklukları, tıbbi adıyla teratozoospermi, menideki spermlerin büyük kısmının normal morfolojik özelliklere sahip olmaması durumudur. Bir sperm hücresi; baş, boyun/orta parça ve kuyruk olmak üzere üç ana bölümden oluşur. Bu bölümlerin herhangi birindeki yapısal anomali dölleme kapasitesini etkileyebilir.

Sperm Morfolojisi Nedir?

Sperm morfolojisi, spermin mikroskop altında yapısal bütünlüğünün değerlendirilmesidir. Bu inceleme, Kruger sıkı kriterleri veya Dünya Sağlık Örgütü (WHO) kriterlerine göre yapılır.

  • WHO kriterleri: %4 ve üzeri normal şekilli sperm morfolojisi normal kabul edilir.

  • Bu değerin altındaki oranlar teratozoospermi olarak değerlendirilir.

İdeal Sperm Morfolojisi

Normal bir sperm hücresinin yumurtayı dölleyebilme potansiyeli yüksek olmalıdır. WHO ve Kruger kriterleri, normal sperm için belirli standartlar tanımlar.

1. Baş (Head)

  • Oval ve simetrik olmalı

  • Uzunluk: 4–5 µm

  • Genişlik: 2.5–3.5 µm

  • Akrozom: Başın %40–70’ini kaplamalı

  • Vakoller, düzensiz kenarlar, şekil anomalileri olmamalı

  • Çift baş, sivri ya da yuvarlak baş bulunmamalı

2. Boyun ve Orta Parça (Neck / Midpiece)

  • Baş ve kuyrukla düzgün hizalı olmalı

  • Kırık, kalın, kıvrık veya asimetrik olmamalı

  • Sitoplazmik kalıntı taşımamalı

3. Kuyruk (Tail)

  • İnce, uzun ve düzgün olmalı

  • Hareket çizgisi düz olmalı

  • Spiral, kırık, kısa veya çift kuyruk olmamalı

Kruger Sıkı Morfoloji Kriterleri

Kruger kriterleri, morfolojiyi en titiz şekilde değerlendiren yöntemdir.
Bu yöntemde yalnızca kusursuz şekilde normal olan sperm hücreleri “normal” kabul edilir.

  • ≥ %4 normal morfoloji: Kabul edilebilir

  • %1–3: Hafif–orta düzey teratozoospermi

  • %0–1: İleri düzey teratozoospermi

Bu kriterlerde oran ne kadar düşük olursa olsun, özellikle mikroenjeksiyon (ICSI) için bu düşük değerler gebelik şansını belirleyici değildir; çünkü tek bir normal sperm seçilerek dölleme sağlanabilir.

Sperm Şekil Bozukluğu Nasıl Belirlenir?

Tanı için temel yöntem **semen analizi (spermiogram)**dır.

Tanıda Dikkat Edilen Morfolojik Bozukluklar

Baş Bozuklukları

  • Büyük/küçük baş

  • Çift baş

  • Yuvarlak baş (globozoospermi)

  • Akrozom eksikliği

  • Asimetrik veya sivri baş

  • Vakollü baş

Boyun / Orta Parça Bozuklukları

  • Kalın veya ince orta parça

  • Kıvrık boyun

  • Asimetrik bağlantı

  • Sitoplazmik artıklık

Kuyruk Bozuklukları

  • Çift kuyruk

  • Kısa kuyruk

  • Spiral/kıvrık yapı

  • Kırık kuyruk

Kompleks Teratozoospermi

Bir spermde birden fazla morfolojik bozukluğun birlikte görülmesidir.

Globozoospermi (Özel Bir Durum)

Baş tamamen yuvarlak ve akrozomsuzdur.
Bu durumda ICSI’ye ek olarak oosit aktivasyonu gerekebilir.

Örnek Morfoloji Raporu

ParametreDeğerReferans
Morfoloji (% normal)%3≥ %4

Bu bulgu hafif teratozoospermi ile uyumludur.

Morfoloji değerlendirmesi mutlaka en az iki ayrı semen analizi ile teyit edilmelidir; çünkü sperm parametreleri kısa sürede değişkenlik gösterebilir.

Sperm Şekil Bozukluğu Tedavisi

Tedavi, morfoloji bozukluğunun temel nedenine göre planlanır.

1. Yaşam Tarzı Düzenlemeleri

  • Sigara ve alkol bırakılmalı

  • Aşırı sıcak (hamam/sauna) ve dar kıyafetlerden kaçınılmalı

  • Düzenli egzersiz

  • Antioksidan içeriği yüksek beslenme

    • Zeytinyağı, ceviz, balık, avokado

    • Sebze ve meyve ağırlıklı diyet

2. Vitamin ve Takviyeler

Sperm oluşum döngüsü yaklaşık 74 gün olduğu için takviyeler en az 3 ay kullanılmalıdır.

TakviyeEtki
CoQ10Morfoloji ve hareketi destekler
C VitaminiDNA hasarını azaltır
E VitaminiHücre zarını korur
ÇinkoHormon dengesi ve sperm gelişimi
Folik Asit + B12DNA sentezi için gerekli
SelenyumSperm şekil ve hareket gelişimi

3. Tıbbi Nedenlerin Tedavisi

  • Varikosel → mikrocerrahi düzeltme

  • Enfeksiyon → antibiyotik

  • Hormon bozuklukları → endokrin değerlendirme sonrası tedavi

  • Toksin/ilaç etkisi → gerekli düzenlemeler

4. Yardımcı Üreme Teknikleri

Morfoloji çok düşükse doğal gebelik zorlaşabilir.

YöntemEndikasyon
Aşılama (IUI)Hafif–orta teratozoospermi + iyi hareket ve sayı
Tüp Bebek (IVF)Orta–ileri bozukluk
Mikroenjeksiyon (ICSI)%4 altı morfoloji, globozoospermi, ileri bozukluk

ICSI’de en iyi morfolojik spermler seçildiğinden, morfoloji bozukluğu tek başına gebelik başarısını belirlemez.

Hareketsiz Sperm (Astenozoospermi)

Hareketsiz sperm varlığında doğal gebelik şansı azalabilir.
Bu durumda:

Başlıca Nedenler

  • Varikosel

  • Enfeksiyon

  • Anti-sperm antikorları

  • Hormon düzensizlikleri

  • Sıcak maruziyeti

  • Toksinler, sigara, alkol

  • Genetik bozukluklar

  • Vitamin eksiklikleri

Tedavi

  • Yaşam tarzı düzenlemeleri

  • Vitamin/antioksidan destekleri (CoQ10, L-karnitin, çinko, selenyum, C ve E vitamini)

  • Varikosel onarımı

  • Enfeksiyon tedavisi

  • IUI/IVF/ICSI uygulamaları

  • Hareketsiz ama canlı spermler özel boyalarla seçilerek ICSI ile kullanılabilir

Sık Sorulan Sorular

1. Doğal yolla gebelik mümkün mü?

  • Hafif bozukluk (%4–10) → Evet

  • Orta bozukluk (%1–4) → Şans azalır ama mümkündür

  • Ağır bozukluk (%<1) → Genellikle ICSI gerekir

2. Şekil bozukluğu yumurtayı döllemeyi engeller mi?

Bazı bozukluklar engeller (globozoospermi), bazıları engellemez.
Akrozom yapısı bu anlamda kritiktir.

3. Yardımcı üreme tekniklerinde başarı etkilenir mi?

ICSI sayesinde spermin morfolojisi ne kadar düşük olursa olsun en uygun sperm seçilerek dölleme yapılabilir.

Özetle

Sperm şekil bozuklukları erkek infertilitesinin önemli parametrelerinden biridir.
Tanı, semen analizi ve morfoloji incelemesi ile konur.
Tedavi; yaşam tarzı düzenlemeleri, vitamin desteği, tıbbi nedenlerin giderilmesi ve gerek duyulursa yardımcı üreme yöntemleri ile bireyselleştirilir.

Codlook